ಒಂದು ಹಕ್ಕಿಯ ಆರ್ತನಾದ ಕವಿಯ ಹೃದಯವನ್ನು ತಟ್ಟಿತು; ಆ ಹೃದಯದ ಮಿಡಿತ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು; ಆ ಶ್ಲೋಕದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹಾಕಾವ್ಯ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ನೋವೊಂದು ಕಾವ್ಯವಾಗುವ, ಸಂವೇದನೆಯೊಂದು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತಿಹಾಸವಾಗುವ ಈ ಅಪೂರ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಂತವರು ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ. ಅವರು ರಚಿಸಿದ ರಾಮಾಯಣ ಕೇವಲ ಕಥೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತರಂಗದ ಸಂಘರ್ಷಗಳಿಗೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿ, ಸಂಬಂಧಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟ ಕಿಟಕಿ, ಬದುಕಿನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವವರಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ ದಾರಿ. ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಜಯಂತಿ’ ಎಂದರೆ ಆದಿಕವಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನೊಳಗಿನ ಕರುಣೆ, ಅರಿವು ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸುವ ದಿನವೂ ಹೌದು.
ಕಾಲದ ಹೊಳೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜರು ಮರೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ವೈಭವ ಮಣ್ಣಾಗಿದೆ; ಅಧಿಕಾರದ ಸಿಂಹಾಸನಗಳು ಧೂಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಕೃತಿಗಳು ಕಾಲದ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ತಲೆಮಾರುಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣ ಅಂತಹ ಅಪರೂಪದ ಕೃತಿ. ಯುಗಗಳು ಬದಲಾದರೂ ಅದರ ಪಾತ್ರಗಳು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತವೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬದಲಾದರೂ ಅದರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಮಾಯಣದೊಳಗೆ ಅರಸನ ಕಥೆಯಷ್ಟೇ ಇಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ನೋವು, ತಾಯಿಯ ಮಮತೆ, ಸಹೋದರನ ಪ್ರೀತಿ, ಪತ್ನಿಯ ಆತ್ಮಗೌರವ, ಸ್ನೇಹದ ನಿಷ್ಠೆ, ಅಧಿಕಾರದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ನೈತಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳೂ ಇವೆ.
ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಕುರಿತು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಗಂಡು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಬೇಟೆಗಾರ ಕೊಂದಾಗ, ಅದರ ಸಂಗಾತಿಯ ಆರ್ತನಾದದಿಂದ ಮಿಡಿದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ಶ್ಲೋಕವಾಗಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಆ ಕಥನದ ಸಾರ. ಈ ಘಟನೆಯು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ಆದಿಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಾವ್ಯದ ಜನನವಿಲ್ಲ; ಕರುಣೆಯ ಸೃಜನಶೀಲ ಶಕ್ತಿಯ ಅನಾವರಣವಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಜೀವಿಯ ನೋವಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುವ ಮನಸ್ಸು, ಅನ್ಯಾಯದ ಮುಂದೆ ಮೌನವಾಗಿರದ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಬದುಕಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಜೀವಾಳಗಳು. ಹೃದಯಕ್ಕೆ ತಟ್ಟದ ಪದಗಳು ಕೇವಲ ಅಕ್ಷರಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯಬಹುದು; ಹೃದಯವನ್ನು ತಟ್ಟಿದ ಅನುಭವ ಮಾತ್ರ ಅಕ್ಷರಗಳಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬಬಲ್ಲದು.
ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇವಲ ಪೂಜ್ಯಗ್ರಂಥವಾಗಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಜೀವನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ನೆಲೆಯಾಗಿ ಓದಿದಾಗ ಅದರ ಅನೇಕ ಆಯಾಮಗಳು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮಗೌರವ, ಭರತನ ತ್ಯಾಗ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹೋದರ ಪ್ರೀತಿ, ಹನುಮಂತನ ಸೇವಾಭಾವ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಾನವೀಯ ಗುಣಗಳ ವಿವಿಧ ಮುಖಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತವೆ. ಅದರ ಪಾತ್ರಗಳು ಎದುರಿಸುವ ಸಂಕಟಗಳು, ಆಯ್ಕೆಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿನ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಓದುಗನನ್ನು ಗಂಭೀರ ಚಿಂತನೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತವೆ.
ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಾಗ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಜಾಗ ನೀಡಬೇಕು? ಅಧಿಕಾರದ ಮುಂದೆ ನ್ಯಾಯದ ಸ್ಥಾನವೇನು? ಸಮಾಜದ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಘನತೆಗೂ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾದಾಗ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು? ಇವು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ಕುಟುಂಬ, ಆಡಳಿತ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ಸವಾಲುಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ. ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿಸುವುದು ಅದರ ಹಳೆಯತನವಲ್ಲ; ಹೊಸ ಕಾಲದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸುವ ಅದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ.
ರಾಮಾಯಣವು ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮಕಥೆಯು ವಿವಿಧ ಕವಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊಸ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರುಸೃಷ್ಟಿಯೂ ತನ್ನ ಕಾಲದ ಸಂವೇದನೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮಹಾಕಾವ್ಯವೆಂದರೆ ಕಾಲದಿಂದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಜೀವಂತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆ.
ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಜೀವನದ ಕುರಿತು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ರತ್ನಾಕರನಿಂದ ಮಹರ್ಷಿಯಾಗುವ ಕಥೆ ಆತ್ಮಪರಿವರ್ತನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿವರಗಳ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆಗಿಂತಲೂ ಅದರೊಳಗಿನ ನೈತಿಕ ಸಂದೇಶ ಮುಖ್ಯ. ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕು ಒಂದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಅರಿವು ಮೂಡಿದಾಗ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ತಪ್ಪನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ನಿಜವಾದ ಶಕ್ತಿ. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹಿಂದಿನ ಬದುಕನ್ನೇ ಅವನ ಶಾಶ್ವತ ಗುರುತಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವ ಸಮಾಜಕ್ಕಿಂತ, ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಸಮಾಜ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಗತಿಪರ. ಶಿಕ್ಷಣದ ನಿಜವಾದ ಉದ್ದೇಶವೂ ಇದೇ. ಅಕ್ಷರಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ವಿವೇಕ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು ಶಿಕ್ಷಣದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಜಯಂತಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಆಯಾಮವೂ ಇದೆ. ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಹೆಸರು ಅನೇಕ ಸಮುದಾಯಗಳ ಆತ್ಮಗೌರವ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಿನೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಅವಕಾಶ, ಪರಿಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಘನತೆಯ ಬದುಕು ದೊರೆಯುವ ವಾತಾವರಣವೇ ಸಮಾನತೆಯ ಸಮಾಜದ ಅಡಿಪಾಯ. ಆದುದರಿಂದ, ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ತರುವ ಕಾರ್ಯಗಳೇ ಆಚರಣೆಯ ಆತ್ಮವಾಗಬೇಕು.
ಇಂದಿನ ಯುವಜನತೆಯ ಮುಂದೆ ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ; ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ತ್ವರಿತ ಯಶಸ್ಸಿನ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳೂ ಇವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಓದು ಬದುಕನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕೃತಿ ನಮಗೆ ಹೊಸ ಪದಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲದು; ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ಬದುಕನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಆಲಿಸಲು ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಕಲಿಸಬಲ್ಲದು.
ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವಾಗ ನಾವು ಅವರ ಕಾವ್ಯಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ತಲೆಮಾರುಗಳನ್ನು ತಲುಪಿದ ಅವರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಅರಿಯಬೇಕು. ಒಂದು ಕೃತಿ ಭಾಷೆಯ ಗಡಿಗಳನ್ನು ದಾಟಬಹುದು; ಕಾಲದ ಅಂತರವನ್ನು ಅಳಿಸಬಹುದು; ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಕಲ್ಪನೆ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಸಾಹಿತ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಅಮರತ್ವ ಇರುವುದು ಅದರ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಅದು ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಚಿಂತನೆಗಳ ಆಳದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಏನೇ ಇರಲಿ.. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ನೋವೂ ಕಾವ್ಯವಾಗಬಲ್ಲದು; ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅರಿವು ಮೂಡಿದರೆ ಬದುಕೂ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಬಲ್ಲದು. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಆದಿಕವಿಯ ಕಾವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆ ವರ್ತಮಾನದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಬೆಳಕನ್ನು ಚೆಲ್ಲಬಲ್ಲದು.
ಡಾ. ಮೈತ್ರಿ ಭಟ್, ವಿಟ್ಲ
