ಡಾ. ಮೈತ್ರಿ ಭಟ್, ವಿಟ್ಲ
ಎಸ್ ಎಲ್ ಭೈರಪ್ಪ: ಬದುಕಿನ ಭಿತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಬರಹ
‘ಡಾ. ಎಸ್. ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ ಅವರು ಇನ್ನಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸುದ್ದಿ ಓದಿದಾಗ ಮೊದಲು ಮೂಡುವುದು ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಮೌನ. ತಕ್ಷಣ ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ನೆನಪಾಗುವುದು ಅವುಗಳನ್ನು ಓದಿ ಮುಚ್ಚಿದ ನಂತರವೂ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ತಳಮಳ. ಯಾವುದೋ ಪಾತ್ರದ ನಿರ್ಧಾರ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೋ ಸಂಬಂಧದ ಅರ್ಥ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಯೋಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೋ ನಂಬಿಕೆಯ ಒಳಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಭೈರಪ್ಪನವರ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಶಕ್ತಿ ಬಹುಶಃ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಅವರು ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಕಥೆ ಹೇಳುವ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಲಿಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅವನದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು.
1931ರ ಆಗಸ್ಟ್ 20ರಂದು ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಂತೇಶಿವರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಸಂತೇಶಿವರ ಲಿಂಗಣ್ಣಯ್ಯ ಭೈರಪ್ಪ ಅವರ ಬಾಲ್ಯ ಸುಖದ ಹಾದಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಡತನ, ಕುಟುಂಬದ ಸಂಕಷ್ಟ, ಪ್ಲೇಗ್ನಂತಹ ದುರಂತಗಳು ಬಾಲ್ಯದ ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಆಳವಾದ ಗುರುತನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದವು. ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅವರು ತನ್ನ ಬದುಕಿನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಾನೇ ಹುಡುಕಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದ ಸ್ಥಿತಿಗೂ ನಂತರ ‘ಭಿತ್ತಿ’ಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಬದುಕಿನ ಅನುಭವಗಳೂ, ‘ಗೃಹಭಂಗ’, ‘ಅನ್ವೇಷಣೆ’ ಮುಂತಾದ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿನ ಜೀವನದ ಕಠಿಣ ಮುಖಗಳೂ ಈ ಅನುಭವಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೋ ಆಂತರಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಭೈರಪ್ಪನವರ ಬದುಕಿನ ವಿಶೇಷತೆ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಿಲ್ಲ. ಆ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನವಾಗಿ, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ, ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಂಡುದರಲ್ಲಿದೆ.
ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಅವರು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ. ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಪಡೆದ ಅವರು ಬರೋಡಾದ ಮಹಾರಾಜ ಸಯ್ಯಾಜಿರಾವ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ’ ಕುರಿತ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ, ಗುಜರಾತ್, ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರುಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಶಿಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ 1991ರಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತರಾದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಭೈರಪ್ಪನವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳೊಳಗೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಕಥೆಗಾರನಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಓದಿದ ಮನಸ್ಸಿದೆ. ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಸಂಶೋಧಕನಿದ್ದಾನೆ. ಸಮಾಜವನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಚಿಂತಕನಿದ್ದಾನೆ. ಮಾನವ ಮನಸ್ಸಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಘಟನೆಗಳ ಸರಮಾಲೆಯಲ್ಲ; ಅದು ನಂಬಿಕೆ, ಆಸೆ, ನೀತಿ, ಸಂಬಂಧ, ಅಧಿಕಾರ, ಧರ್ಮ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಳಜಗತ್ತಿನ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಜಾಲ.
‘ಧರ್ಮಶ್ರೀ’ಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಅವರ ಪ್ರೌಢ ಕಾದಂಬರಿ ಪಯಣ ಮುಂದೆ ‘ವಂಶವೃಕ್ಷ’, ‘ಮತದಾನ’, ‘ನಾಯಿನೆರಳು’, ‘ತಬ್ಬಲಿಯು ನೀನಾದೆ ಮಗನೆ’, ‘ಗೃಹಭಂಗ’, ‘ದಾಟು’, ‘ಅನ್ವೇಷಣೆ’, ‘ಪರ್ವ’, ‘ತಂತು’, ‘ಸಾರ್ಥ’, ‘ಮಂದ್ರ’, ‘ಆವರಣ’, ‘ಕವಲು’, ‘ಯಾನ’, ‘ಉತ್ತರಕಾಂಡ’ದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.
‘ವಂಶವೃಕ್ಷ’ದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಡುವೆ ಮೂಡುವ ಸಂಘರ್ಷವಿದ್ದರೆ, ‘ದಾಟು’ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗಿನ ಜಾತಿ, ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಆಯ್ಕೆಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎದುರಿಗಿಡುತ್ತದೆ. ‘ಗೃಹಭಂಗ’ದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕುಟುಂಬದ ಬದುಕಿನ ಮೂಲಕ ಇತಿಹಾಸದ ಕ್ರೂರತೆಯೂ, ಹೆಣ್ಣಿನ ಬದುಕಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪರ್ವ’ದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯಾಗಿ ನೋಡುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮನುಷ್ಯರು ಬದುಕಿದ್ದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ರಾಜಕೀಯ-ಮಾನಸಿಕ ಲೋಕದೊಳಗೆ ಇಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನವಿದೆ. ‘ಮಂದ್ರ’ದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಕೇವಲ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಸಾಧನೆ, ಆಸೆ, ಅಹಂ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಒಳಗಿನ ಹಸಿವಿನ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆವರಣ’ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಯಾರು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತದೆ. ‘ಯಾನ’ ಮನುಷ್ಯನ ಅಸ್ತಿತ್ವ, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಕುರಿತ ಚಿಂತನೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಉತ್ತರಕಾಂಡ’ ರಾಮಾಯಣದ ಪರಿಚಿತ ಕಥೆಯೊಳಗಿನ ಮಾನವೀಯ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಅವರು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಅವರ ಪಾತ್ರಗಳು ಕಪ್ಪು-ಬಿಳುಪುಗಳಷ್ಟೇ ಆಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳೊಳಗೆ ವಿರೋಧಾಭಾಸಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಅನುಭವ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿಯಮಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆ ಒಂದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಭೈರಪ್ಪನವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಓದುವುದು ಎಂದರೆ ಪಾತ್ರಗಳ ಬದುಕನ್ನು ನೋಡುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ನಮ್ಮದೇ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು.
ಅವರ ಭಾಷೆಯೂ ಈ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಪೂರಕ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ಸಹಜ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಚರ್ಚೆಗಳವರೆಗೆ ಅವರ ಭಾಷೆ ಹಲವು ಪದರಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಓದುಗನನ್ನು ಕಥೆಯೊಳಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಚಿಂತಕನನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಯೋಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ವೈಚಾರಿಕತೆ ಇವೆರಡೂ ಒಂದೇ ಕೃತಿಯೊಳಗೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ರಹಸ್ಯವೂ ಬಹುಶಃ ಇದೇ. ಅವರು ಕಠಿಣ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸರಳ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟರು; ಸರಳ ಬದುಕಿನೊಳಗೆ ಕಠಿಣ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು.
ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಮರುಮುದ್ರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕೇವಲ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಅಳತೆಯಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಸಾಲದು. ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಓದಲ್ಪಡುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ – ಕಾಲ ಬದಲಾದರೂ ಅವು ಎತ್ತುವ ಕೆಲವು ಮೂಲಭೂತ ಮಾನವೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಬದಲಾಗದಿರುವುದು. ಪ್ರೀತಿ, ಕುಟುಂಬ, ಧರ್ಮ, ಅಧಿಕಾರ, ಜಾತಿ, ಇತಿಹಾಸ, ನೈತಿಕತೆ, ಕಲೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಇವು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಮುಗಿಯದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು.
ಅದರಲ್ಲೂ, ಭೈರಪ್ಪನವರ ಕೃತಿಗಳು ಕನ್ನಡದ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಅನೇಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಿಗೂ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ಗೂ ಅನುವಾದಗೊಂಡಿವೆ. ಚಿತ್ರರಂಗವೂ ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು. ‘ವಂಶವೃಕ್ಷ’, ‘ತಬ್ಬಲಿಯು ನೀನಾದೆ ಮಗನೆ’, ‘ನಾಯಿನೆರಳು’, ‘ಮತದಾನ’ ಮುಂತಾದ ಕೃತಿಗಳು ಚಲನಚಿತ್ರದ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದವು. ‘ಗೃಹಭಂಗ’ ದೂರದರ್ಶನ ಧಾರಾವಾಹಿಯಾಗಿಯೂ ಓದುಗರ-ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಲುಪಿತು.
ಪದ್ಮಶ್ರೀ, ಪದ್ಮಭೂಷಣ, ಸರಸ್ವತಿ ಸಮ್ಮಾನ್, ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಗೌರವಗಳು ಅವರಿಗೆ ಸಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಭೈರಪ್ಪನವರ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
2025ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 24ರಂದು ಭೈರಪ್ಪನವರು ಅಗಲಿದಾಗ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಒಂದು ಕಾದಂಬರಿ ಮುಚ್ಚಿದ ನಂತರವೂ ಅದರ ಪಾತ್ರ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಒಂದು ವಿಚಾರ ಓದಿದ ಮೇಲೆಯೂ ನಮ್ಮದೇ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆನಿಸಿದರೆ, ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಗದೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ ಅಲ್ಲಿ ಲೇಖಕ ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ ಎಂದೇ ಅರ್ಥ. ಭೈರಪ್ಪನವರ ಸಾಹಿತ್ಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಓದಿ ಮುಚ್ಚಿದ ಮೇಲೂ ಅವು ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪುಸ್ತಕವೇನೋ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದುವೇ ಅವರ ವಿಶೇಷತೆ.
